Machineveiligheid in de tuinaanleg

De tuinaanleg en groensector is een sector die gekenmerkt wordt door een grote diversiteit aan werkzaamheden: van het aanleggen van tuinen en parken tot het onderhoud van openbaar groen, snoeiwerkzaamheden en grondverzet. Kenmerkend voor deze sector is het intensieve gebruik van zowel handgereedschap als gemotoriseerde en machinale apparatuur. Dit gegeven maakt machineveiligheid tot een cruciaal thema.

Om een goed beeld te krijgen van de risico’s die machines en gemotoriseerd gereedschap met zich meebrengen, werd een analyse uitgevoerd van arbeidsongevallen in de tuinaanlegsector (NACE-code 81.30) over de periode 2022 tot en met 2024. Daarvoor werden de betrokken voorwerpen bij arbeidsongevallen gecategoriseerd aan de hand van een gestandaardiseerd Europees codesysteem. De categorieën die rechtstreeks verband houden met machineveiligheid vormen de kern van dit artikel.

Methodologie en codesysteem

De registratie van arbeidsongevallen maakt gebruik van een Europees coördineringssysteem waarbij elk incident wordt gekoppeld aan een of meer “betrokken voorwerpen”. Elk type voorwerp krijgt een numerieke code toegewezen. De hoofdcategorieën die in dit onderzoek werden geanalyseerd zijn:

Code 07 – Mechanisch gereedschap met de hand bediend: alle gemotoriseerde of aangedreven handgereedschappen zoals haagscharen, snoeiapparaten, zagen en slijpers
Code 08 – Handgereedschap zonder aanduiding over aandrijving: gereedschappen waarbij de aandrijvingsbron niet gespecificeerd werd
Code 09 – Machines en uitrusting – draagbaar of verplaatsbaar: machines zoals bosmaaiers, compactors en grondbewerkingsmachines
Code 10 – Machines en uitrusting – vast gemonteerd: bewerkingsmachines op een vaste locatie, zoals zaagmachines en slijpmachines
Code 14 – Materialen, voorwerpen, producten en onderdelen van machines: breukstukken, schilfers en losgeraakte machinedelen als oorzaak van letsel

De gebruikte data omvat de relatieve frequenties van elke categorie ten opzichte van het totale aantal geregistreerde arbeidsongevallen in de sector voor elk van de drie jaren. De geel gemarkeerde codes in de brondata zijn precies de bovenstaande categorieën, die alle rechtstreeks verband houden met het gebruik of de aanwezigheid van machines en gemotoriseerd gereedschap.

Deze tabel geeft een overzicht van de procentuele verdeling van arbeidsongevallen per hoofdcategorie, met nadruk op de machinegerelateerde codes. Uit een rapport van Axauit 2023 blijkt dat over alle sectoren heen 5% van de arbeidsongevallen gelinkt worden aan machines. In de tuin en groenaanlegsector wordt er echter veel hoger gescoord.

Een opvallend gegeven is dat machinegerelateerde arbeidsongevallen – wanneer de codes 07, 08, 09 en 10 worden gecombineerd – samen goed zijn voor bijna één op vier van alle geregistreerde arbeidsongevallen in de sector. In 2024 steeg dit aandeel naar 24,8%, het hoogste niveau in de beschouwde periode. Na een relatieve verbetering in 2023 (20,2%) is er dus sprake van een duidelijke verslechtering in 2024. Opvallend is de stijging van de categorie “Mechanisch handgereedschap” (code 07): van 10,0% in 2023 naar 13,7% in 2024. Dit maakt gemotoriseerd handgereedschap veruit de grootste machinegerelateerde risicocategorie in de tuinaanlegsector.

Gedetailleerde Analyse 2024: Top Oorzaken

We bekeken de dataset voor het jaar 2024 wat meer in detail. De volgende tabel toont de belangrijkste machinegerelateerde oorzaken van arbeidsongevallen in 2024, uitgedrukt als percentage van het totale aantal geregistreerde incidenten.

Snijdend en snoeiend mechanisch handgereedschap

Snij- en snoeiwerkzaamheden met mechanisch handgereedschap vormen veruit de grootste bron van arbeidsongevallen. Code 07.02 – mechanisch handgereedschap voor snijden en snoeien zoals haagscharen, kniptangen en elektrische snoeischaren – is met 5,9% de grootste categorie. Dit is niet verwonderlijk: snoeien en knippen van bomen, struiken en hagen behoort tot de dagelijkse kerntaken in de tuinaanleg, en de gebruikte apparatuur beschikt over scherpe, snelroterende of krachtige snijmechanismen die bij verkeerd gebruik ernstig letsel kunnen veroorzaken. Ook handgereedschap voor slijpen, steken en beitelen (07.03) en kettingzagen of vlakzagen (07.01) scoren hoog, samen goed voor respectievelijk 2,5% en 1,6% van alle incidenten.

Draagbare machines voor grondbewerking

De tweede grootste subcategorie is code 09.02: draagbare of verplaatsbare machines voor grondbewerking en landbouw (3,2%). Hieronder vallen bosmaaiers, freesmachines, trilplaten en vergelijkbare apparatuur. Deze machines worden ingezet bij grondverzet, egalisatie en bodembewerking – werkzaamheden die kenmerkend zijn voor de aanlegfase van tuinprojecten. De risico’s omvatten rondslingerende stenen en objecten, trillingsletsels en contact met het roterende snijorgaan.

Boormachines, schuurmachines en overig gemotoriseerd gereedschap

Boormachines, draaibankgereedschappen en schroefapparaten (07.05) zijn verantwoordelijk voor 1,2% van de incidenten. Hoewel de individuele percentages kleiner zijn, is het patroon duidelijk: nagenoeg elk type gemotoriseerd handgereedschap dat in de tuinaanleg wordt gebruikt, duikt terug op in de statistieken als oorzaak van arbeidsongevallen.

Machinedelen als oorzaak van letsel (Code 14)

Een categorie die bijzondere aandacht verdient is code 14: materialen, voorwerpen, producten en onderdelen van machines. In 2022 vertegenwoordigde deze code nog 17,0% van alle incidenten; in 2024 daalde dit naar 10,8%. Hoewel dit een positieve trend lijkt, gaat het nog steeds om een significant aandeel. Het betreft hier letsels veroorzaakt door losgeraakte machinedelen, vliegende deeltjes, scherven en splinters die bij machinegebruik vrijkomen. Onrechtstreeks hebben machines hier dus ook nog een grote impact.

De analyse van de drie beschikbare jaren onthult een aantal duidelijke trends die van belang zijn voor het veiligheidsbeleid in de sector. De cijfers van de arbeidsongevallen schommelen doorheen de jaren. Van 704 ongevallen in 2022, 647 in 2023 en terug 678 in 2024.

Mechanisch handgereedschap: stijgende risicocategorie

Code 07 vertoont een zorgwekkend patroon. Na een daling van 12,6% in 2022 naar 10,0% in 2023 – wat op een tijdelijke verbetering leek te wijzen – is het aandeel in 2024 gestegen naar 13,7%. Dit is het hoogste niveau in de beschouwde periode en overstijgt het reeds hoge niveau van 2022. Deze stijging suggereert dat sensibiliseringsmaatregelen en opleidingen rond het gebruik van mechanisch handgereedschap onvoldoende effect hebben gehad, of dat de intensiteit van het gebruik van dergelijk gereedschap is toegenomen.

Draagbare machines: volatiel maar persistente risicocategorie

Code 09 – draagbare en verplaatsbare machines – daalde van 6,3% in 2022 naar 4,9% in 2023, maar steeg opnieuw naar 6,2% in 2024. Dit “jojo-effect” wijst erop dat verbeteringen tijdelijk zijn en dat structurele maatregelen ontbreken of niet worden volgehouden.

Vaste machines: beperkt maar stabiel

Code 10 – vast gemonteerde machines – blijft relatief stabiel op circa 1,1 à 1,2%. Hoewel het aandeel beperkt is, betreft het hier vaak zwaardere industriële machines (zaagbanken, slijpmachines) waarbij ernstig letsel een realistisch gevolg is van een incident. De stabiliteit van dit cijfer geeft aan dat risico’s hier noch toenemen, noch afnemen.

Positieve evolutie bij machinedelen

De daling van code 14 (van 17,0% naar 10,8% over drie jaar) is een van de weinige positieve tendensen in de data. Maar met 10,8% van de ongevallen blijft dit een categorie waar aandacht aan gegeven moet worden.

Gezien het hoge en stijgende aandeel van mechanisch handgereedschap (code 07) bij arbeidsongevallen, is een gerichte aanpak cruciaal. Werknemers die dagelijks met snoeischaren, zagen, slijpers of bosmaaiers werken, dienen veilige en goed onderhouden machines ter beschikking te krijgen. Op dit ogenblik gebeurt er echter te weinig om de veiligheid van deze machines te verifiëren. We willen daarom een periodiek onderhoud, en liefst zelfs een periodieke keuring van deze machines aanmoedigen.

Slecht onderhouden machines vormen een aanzienlijk veiligheidsrisico. Een periodiek onderhoudsschema voor alle machines – inclusief controle van beschermkappen, mes- en kettingscherp, elektrische verbindingen en trillingsniveaus – is een minimale vereiste. Voor machines die worden gebruikt in een professionele context, kan een periodieke externe keuring worden overwogen.

Elke machine die in de tuinaanleg wordt ingezet, dient te beschikken over een bijgewerkte risicoanalyse en een bijbehorend veiligheidsprotocol. Dit protocol bepaalt minimaal: de vereiste opleiding voor gebruik, de verplichte PBM’s, de procedure bij pech of vastlopen van de machine, de reinigings- en onderhoudsinstructies, en de minimale afstanden tot derden tijdens gebruik. De risicoanalyse dient te worden aangepast wanneer nieuwe machines worden aangeschaft of wanneer een incident heeft plaatsgevonden.

Conclusie

De analyse van arbeidsongevallen in de tuinaanlegsector over de periode 2022–2024 laat een onmiskenbaar patroon zien: machines en gemotoriseerd handgereedschap vormen structureel een van de grootste risicofactoren. Bijna één op vier arbeidsongevallen is machinegerelateerd, en dit aandeel nam in 2024 opnieuw toe na een tijdelijke verbetering in 2023.

Mechanisch handgereedschap – en dan in het bijzonder snij- en snoeimachines – staat bovenaan de lijst van oorzaken. Dit is een direct gevolg van de aard van het werk: tuinaanleg impliceert dagelijks intensief gebruik van precies dit soort apparatuur. De sector kan zich niet veroorloven om deze realiteit te negeren.

Een geïntegreerde aanpak – met aandacht voor opleiding, PBM-gebruik, machineonderhoud, risicoanalyse en werkplekinrichting – is de enige manier om deze trend structureel om te buigen. De data toont dat tijdelijke verbeteringen (zoals in 2023) snel worden tenietgedaan als het beleid niet consequent wordt volgehouden. Machineveiligheid is in de tuinaanleg geen eenmalige actie, maar een permanente prioriteit.

Bron: Data Federaal agentschap voor beroepsrisico’s betreffende Nacebelcode 81.30 Landschapsverzorging.